Is washi rijstpapier? Over Japans papier en de schoonheid van wabi-sabi

Nee. Washi wordt niet van rijst gemaakt. Het Japanse papier dat bij ons vaak rijstpapier heet, bestaat uit de binnenbast van struiken als kozo, gampi en mitsumata. De naam is een westerse vergissing uit de negentiende eeuw. Een begrijpelijke vergissing, dat wel, en het verhaal erachter is mooier dan je zou denken.

De naam komt niet eens uit Japan, maar uit China. Vanaf de jaren twintig van de negentiende eeuw kochten Europese handelaren in Kanton kleine, kleurrijke schilderijtjes op flinterdunne witte vellen. Licht, betaalbaar en makkelijk mee te nemen op de lange reis naar huis. Die vellen waren eigenlijk geen papier. Ze werden met een mes uit het merg van een struik gesneden, de Tetrapanax papyrifer. De Europeanen dachten dat het van rijst was en noemden het rice paper. In het Engels heet die struik nog altijd de rice-paper plant.

Daarna werd rijstpapier een verzamelnaam voor alles wat dun, wit en Aziatisch was. Het beroemde Chinese Xuan-papier voor kalligrafie hielp daar ook niet bij: dat bevat naast boombast wél rijststro, en heet dus ook vaak rijstpapier. En dan heb je nog het eetbare rijstpapier voor springrolls, gemaakt van rijstmeel en tapioca. Dat is wel van rijst, maar het is een voedingsmiddel, geen papier. Geen wonder dat iedereen het door elkaar haalt.

Washi betekent letterlijk Japans papier: wa is Japan, shi is papier. Klassiek washi wordt gemaakt van de binnenbast van drie struiken:

Daarnaast werken papiermakers met hennep en bamboe. Awagami maakt bijvoorbeeld Bamboo 170, een vel van 70% bamboevezel aangevuld met gerecyclede pulp. Dicht en stevig, maar verrassend zacht in de hand. Strikt genomen geen klassiek washi, en dat hoeft ook niet: een harde definitie van washi bestaat tegenwoordig niet meer. Er is handgeschept en machinaal gemaakt washi, puur van bast of gemengd met andere vezels.

Wat ze gemeen hebben: plantenvezels die je in het papier ziet en voelt zitten. Geen katoen, en geen rijst.

Wabi-sabi is een Japanse manier van kijken naar schoonheid. Niet in het perfecte, gladde en eeuwig nieuwe, maar in het eenvoudige, het onvolmaakte en het vergankelijke. Een theekom met een scheve rand. Mos op een stenen trap. Een houten tafel die mooier wordt naarmate je hem langer gebruikt.

Washi is wabi-sabi in papiervorm. Bij handgeschept washi is geen vel hetzelfde: de vezels liggen waar ze vallen en de randen rafelen zacht uit. Ook inkjetwashi, dat machinaal wordt gemaakt, houdt dat karakter. Natuurlijke vezels zorgen altijd voor kleine verschillen, en het licht speelt vanuit elke hoek net iets anders over het oppervlak. Waar westers fine art papier vooral consistent wil zijn, laat washi zien waar het van gemaakt is.

Voor je foto betekent dat iets bijzonders. Een vezel die door je lucht loopt, is geen fout. Hij hoort erbij. Je beeld ligt niet bovenop het papier, maar wordt er een deel van.

Zoek je op “foto op rijstpapier” of “rijstpapier printen”, dan bedoel je vrijwel altijd washi. En ja, dat kan prachtig. Wel met één kanttekening: gewoon washi is niet gemaakt voor inkjet. De inkt trekt de vezels in en vloeit uit, waardoor je scherpte verliest.

Daarom bestaat er washi met een speciale inkjetcoating. Die houdt de pigmentinkt precies genoeg vast om je beeld scherp te houden, zonder de vezelstructuur eronder te verstoppen. Op dat soort papier printen wij in ons vaklab. Benieuwd hoe dat eruitziet en welke soorten er zijn? Bekijk onze fine art prints op Japans washi papier van Awagami.

Beelden met veel stilte en ruimte voelen zich het meest thuis op washi: mist boven een weiland, een enkele tak tegen een lege lucht, zachte zwart-witportretten, botanisch werk, de rust van een winterlandschap. Ook schilderijen en tekeningen krijgen op washi iets tastbaars, alsof het werk nooit van het papier is weggeweest.

Foto’s met harde contrasten, felle kleuren of veel schaduwdetail vragen meer van het papier. Dan is een steviger washi als Bamboo 170 een mooie middenweg: je houdt de zachte, natuurlijke uitstraling van washi, maar met meer body en een rustiger oppervlak dan de dunne kozovellen. Voor echt diepe zwarten en maximale scherpte kom je uiteindelijk bij een gladder fine art papier uit.

Twijfel je? Stuur je beeld gerust even op, dan kijken we samen welk papier erbij past.